आगरकरांच्या विचारांचा मागोवा

महाराष्ट्राच्या आधुनिक वैचारिक परंपरेच्या दृष्टिकोनातून बघितल्यास 19व्या शतकाचा उत्तरार्ध हा सुवर्ण काळ होता, असे म्हणावयास हरकत नसावी. त्यातही गोपाळ गणेश आगरकरांचे विचार इतक्या वर्षानंतरसुद्धा प्रेरणादायी ठरत आहेत हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. आगरकरांनी ज्या पाऊलखुणा उमटवल्या आहेत त्यांचा मागोवा घेतल्यास सामाजिक बांधिलकी मानणार्‍या आपल्यासारख्या सामान्यांना व/वा सामाजिक क्षेत्रात कार्य करणार्‍या आजच्या पिढीतील शेकडो कार्यकर्त्यांना नवचैतन्य लाभेल असे वाटू लागते. आगरकराच्या विचारांचा व विचारसुसंगत कार्याचा मागोवा घेणार्‍या डॉ. भा.ल. भोळे, तानाजी ठोंबरे आणि डॉ. अशोक चौसाळकर या विचारवंताचे लेख आगरकर विचार या पुस्तकात संग्रहित केलेले आहेत. मुळातच हे पुस्तक आगरकरांच्या वर लिहिलेल्या तीन पुस्तिकेंची एकत्रित केलेली आवृत्ती आहे. डॉ. भा.ल. भोळे यांनी लिहिलेले आगरकरांचे धर्मचिंतन, डॉ. अशोक चौसाळकर यांनी लिहिलेले आगरकरांचे राजकीय विचार व प्रा. तानाजी ठोंबरे यांचे आगरकरांचे सांस्कृतिक व साहित्यविषयक विचार या तीन पुस्तिकेतील लेखामधून आगरकरांची समाज, साहित्य, राजकारण, संस्कृती, धर्मविषयक अशी एक वेगळी प्रतिमा या पुस्तकातून साकार होते. याचबरोबर या पुस्तकाला सामाजिक विषयाचे अभ्यासक असलेले ग. प्र. प्रधान यांची सुदीर्घ प्रस्तावना लाभलेली आहे.

आगरकरानी 1881 ते 1895 या काळात केसरी व सुधारक या पत्रिकांचे संपादक म्हणून मांडलेल्या बहुतेक विचारांची त्याकाळी अवहेलनाच झाली होती. सनातनी वृत्तीच्या, प्रतिगामी विचारांच्या लोकांना आगरकरांचे टीकास्त्र इतके झोंबले की सनातनी समाजाने त्यांचा शक्य तितका छळ केला. परंतु आगरकरांची सत्यनिष्ठा आणि तत्वनिष्ठा अत्यंत प्रखर असल्यामुळे ते यत्किंचितही विचलित झाले नाहीत. सनातन्यावर टीका करतानासुद्धा जनसामान्याबद्दल ते कधीच कठोर नव्हते. म्हणूनच आगरकरांचे राजकीय, सामाजिक व धर्मचिंतनपर विचारांचा मागोवा घेणे आजही इष्ट ठरेल.

आगरकरांच्या धर्माबद्दलचे विचार मांडताना डॉ. भा.ल. भोळे यांनी आगरकरांच्या अज्ञेयवादी भूमिकेचा आढावा घेतला आहे. आगरकरांच्या मते बुद्धीवाद आणि अज्ञेयवाद या एकाच नाण्याचे दोन बाजू असतात. जे बुद्धीने जाणून घेता येत नाही ते अज्ञेय आहे. " जी गोष्ट आम्हाला कळते ती कळते. जी कळत नाही तीही कळते असे आम्ही म्हणणार नाही" बुद्धीवादाचा आग्रह धरताना आगरकरानी कर्मकांड, प्रेतसंस्कार वगैरे रूढी, समजुती हास्यास्पद आहेत, हे दाखवून दिले. धर्मक्षेत्रातील ढोंगीपणावर प्रखर हल्ला चढविला. त्यामुळे त्याकाळातील शास्त्री-पंडितांच्या वर्चस्वाला धक्के बसू लागले. मुळात धर्माचरणाचा उद्देश लोककल्याण हवा, इहवादी हवा. आपल्या धर्माचरणाची व्याप्ती स्वत:च्या घरापुरती मर्यादित ठेवावी,यावर आगरकरांचा रोख होता, असे डॉ. भोळेना वाटते.

आगरकरांची आपल्या समोरील प्रतिमा ही केवळ समाजसुधारक आगरकर अशीच असते. परंतु तानाजी ठोंबरे यानी आपल्याला अपरिचित असलेल्या आगरकरांच्या सांस्कृतिक व साहित्यविषयक विचारांचा परिचय त्यांच्या लेखामधून करून दिला आहे. आगरकर काही काळ फर्गसन कॉलेजमध्ये तत्वज्ञान, इतिहास व इंग्रजी साहित्य हे विषय शिकवित होते. या शिकवणीतूनही विद्यार्थ्यांना त्यांच्या साहित्यविषयक विचारांचा परिचय नक्कीच झाला असेल. सुधारकच्या संपादकीयामधून अज्ञान, अंधश्रद्धा, गुलामीवृत्ती, स्त्रियावरील अन्याय इत्यादीवर आगरकरांनी तीव्र प्रहार केला आहे. भारतीय कला व तिचा विकास याविषयी त्याने चार निबंध लिहिले होते. आपली हस्तकला टाकाऊ नाही तर टिकाऊ आहे व अशा कलाकारांच्या कलांना अर्वाचीन यंत्रकलेची जोड मिळाल्यास आपली कला ऊर्जितावस्थेत पोचू शकेल असे आगरकरांना वाटत होते. आगरकर हे ललित साहित्याचे रसिक जाणकार वाचक होते, असे प्रतिपादन ठोंबरे यानी केले आहे. परंतु आगरकरांचे सर्व लेखन सहेतुक होते. कलात्मक रीतीने मन रिझवणारी लेखन शैली त्यांना मान्य नव्हती. स्वतंत्र व सुस्पष्ट विचार त्यांच्या लेखनाची खासीयत होती. त्यांच्या शैलीत डौल नसे. आवेशयुक्त व उपरोधक असे काहिसे संमिश्र स्वरूप अशी ती शैली होती.

डॉ. अशोक चौसाळकर यांनी आगरकरांनी वेळोवेळी लिहिलेल्या राजकीय संदर्भातील लेखांचा एकत्रित अभ्यास करून आगरकरांच्या राजकीय विचारासंबंधी टिप्पणी केली आहे. लोकमान्य टिळक व आगरकर यांच्या स्वराज्याच्या संदर्भातील वैचारिक भूमिका सारखी होती. इंग्रजांचे राज्य हे वरदान नसून शाप आहे म्हणून स्वातंत्र्यासाठी सर्वानी प्रयत्न केले पाहिजेत व यात त्याग व समर्पणाची भावना हवी यावर त्या दोघांचे एकमत होते. भारताच्या निकृष्टावस्थेची कारणे सागताना समाजातील दोषांचे स्वरूप त्यांनी स्पष्टपणे मांडले आहेत. त्याच वेळी ब्रिटिश राजवटीच्या दुष्परिणामावरही ताशेरे ओढले आहेत.

अशाप्रकारे या तिन्ही अभ्यासकांनी आगरकरांच्या विचारांचा आढावा घेतला आहे. आपल्या आजच्या समाजाचा विचार करून यात काही बदल घडवून समाज परिवर्तन करू इच्छिणार्‍यांनी आगरकरांनी घेतलेले कष्ट, दाखवलेली दिशा, त्याच्यां विचारातील सुस्पष्टता, तळमळ यांचा पुनर्विचार करू लागल्यास सामाजिक कार्यात सहभागी होण्याची गरज आहे, हे पुस्तक वाचताना वाटू लागते. आगरकरांचे विचार आजही प्रेरणादायक आहेत हे मान्य करताना हे विचार लोकापर्यंत, विचारवंतापर्यंत, सुशिक्षितापर्यंत का पोचले नाहील, का पोचत नाहीत याचाही विचार करण्याची वेळ आलेली आहे. या दृष्टिकोनातून बघितल्यास हे पुस्तक खरोखरच अत्यंत उपयुक्त ठरेल.