वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजण्याची गरज

प्रभाकरजी,

तुमचा पुस्तकपरिचय नेहमीप्रमाणेच आटोपशीर आणि उत्तम. याबद्दल दुमत नाहिये.
पुस्तकातील विचार पटले नाहीत म्हणून हे प्रकटन.

गेल्या 4-5 दशकांचा अभ्यास केल्यास लक्षात येईल. आपल्या देशाची आजची परिस्थितीसुद्धा 14व्या शतकातील युरोपियन देशासारखीच आहे.

हे लेखकाचे विधान चुकीचे आहे असे मला तरी वाटते.
डॉ. होमी भाभा यांनी अणूक्षेत्रात भारताला जे स्वालंबन मिळवून दिले आहे त्याबद्दल आजही विदेशी देश स्तिमित आहेत. आज कितीतरी अणूभट्ट्या भारतात आहे जे तंत्रज्ञान आजही खूप कमी देशातील मोजक्याच लोकांना अवगत आहे. भाभांनी रचलेल्या पायावर आज भारतात कित्येक अणुभट्ट्या कार्यरत आहेत. एवढेच नव्हे तर पोखरणमध्ये अणुस्फोट करुन आपण कोणाचीही मदत न घेता अणुशक्तीत स्वावलंबी होऊ शकतो हे दाखवून दिले.

जयंत नारळी़करांसारख्या नामवंत शास्त्रज्ञाची मदत आजही विदेशी प्रगत राष्ट्रे घेतात.

त्यावर कडी म्हणजे ( जो लेखकाचा सर्वसामान्य लोकांच्याबाबत मुद्दा आहे ) संगणक क्षेत्रात भारतीय लोकांनी मारलेली भरारी पाहता तुलनेने उलट युरोप - अमेरिकेतील देश मागे आहेत. आज खेड्यातील प्रत्येक व्यक्ती (अशिक्षित असली तरीही) आपल्या मुलांना चांगले शिक्षण मिळावे यासाठी प्रयत्नशील आहेत.

विज्ञान क्षेत्रात बौद्धीक संपदा यापूर्वी कधीही नव्हती एवढ्या विपुल प्रमाणात भारतात आहे. तेव्हा हे लेखकाचे विचार दीड-दोन दशकांपूर्वीचे आहेत असे नक्कीच म्हणता येईल. आज तशी परिस्थिती खचितच नाहीये.

लेखकाच्या मते वैज्ञानिक दृष्टिकोन वरून लादता येत नाही. या विधानाशी मात्र सहमत आहे. पण शिक्षणाची जोड समाजाला मिळाली तर मला वाटते की समाज स्वतःच प्रगल्भ होण्याच्या दिशेने वाटचाल करतो. आणि वैज्ञानिक दृष्टीकोन आपोआप विकसित होऊ शकतो. तेव्हा हा दृष्टीकोन मिळण्यासाठी शिक्षणाची गरज जास्त आहे.

बाकी आपल्या देशाने इतके दिवस मागे राहण्याचे कारण राज्यकर्त्यांकडे असलेला दूरदृष्टीचा अभाव असे म्हणता येईल. लालूंनी बिहारी लोकांना आहे त्या कूपात जगावयास शिकवले तर राजीव गांधींनी फ्री इकॉनॉमीचा स्वीकार करुन मुख्यतः संगणक तंत्रज्ञान भारतात आणले. त्यामुळेच Y2K च्या अडचणीच्या वेळी भारतीय कंपन्यांनी मोठी भरारी घेतली आणि ती घोड दौड आजही चालू आहे.

चीन ने जी उत्पादन बाजारपेठ काबीज केली आहे त्या लेव्हल ला आज जगातील कोणताच देश नाहीये.
तीच गोष्ट इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रातील. जपानकडे असलेला इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्राचा दर्जा चीनला मिळवायला अजून कित्येक वर्षे जातील. कोरिया व जपानच्या ऑटॉमोबाईल क्षेत्रातील कंपन्या वर्चस्व गाजवत आहेत ते देखील दर्जेदार उत्पादनांमुळे.

एकंदरीत विज्ञानाच्या काही शाखांमधील प्रगतीमुळे देशांना ओळख मिळू लागलेली आहे.

लेखकाचे विचार फारसे पटले नसल्यामुळे या पुस्तकाच्या वाटेला खरे तर गेलो नसतो. पण नानावटीसाहेब तुम्ही परिचय लिहिला आहे म्हणून मिळाले तर वाचून मगच मत ठरवेन या पुस्तकाबद्दल :)

आपण वाढ (growth) व विकास (development) यामध्ये गल्लत करत आहात असे वाटते. युरोपखंडातील प्रगतीच्यामागे प्रबोधन काळातील वैज्ञानिक दृष्टी होती. त्यामुळे त्या देशांनी प्रचंड प्रमाणात ऐहिक सोई सुविधा पुरविण्यात व विज्ञान तंत्रज्ञान क्षेत्रात फार मोठी झेप घेतली. आपल्या येथील वाढीमागे कदाचित जागतिक रेटा असावा. परंतु खर्‍या अर्थाने तो विकास नव्हे. आपण जागतिक औद्योगिक क्रांतीची फळे चाखत आहोत. आपल्या येथेसुद्धा जर वैज्ञानिक दृष्टिकोन वाढीला आला असता तर आपणही इतर विकसित देशांच्यापेक्षा कित्येक पटीने प्रगती केली असती. परंतु आपली मानसिकता वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला पोषक नाही हे आपण मान्य करायला हवे. शिवाय विज्ञान - तंत्रज्ञानातील प्रगती किंवा त्यांच्या वापरण्यातील कौशल्य म्हणजे वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजला असे होत नाही. प्रयोग, निरीक्षण, चिकित्सा, बुद्धीप्रामाण्य, कॉमन सेन्सचा वापर, तार्किकता, विवेकशीलता इत्यादी गोष्टींचा प्रत्यक्ष जीवनात कितपत वापरला जातो यावरून वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अंदाज येऊ शकतो.
शिक्षण, आरोग्य यासारख्या मूलभूत सुविधाविषयी आपल्याला फार मोठा टप्पा गाठायचा आहे. आपल्या देशाचा ह्युमन डेव्हलपमेंट इंडेक्स नीचांकी आहे.
यावर जास्त भर देण्यासाठी लेखकानी कदाचित थोडेसे bold विधानं केली असावेत.

गोष्टी आहेत. आकाशाला भिडणार्‍या उंच इमारतीचा आराखडा काढणारा स्थापत्यकार वैज्ञानिक दृष्ट्या प्रगत असतो. परंतु जर तो गृहप्रवेश करतांना मुहूर्त शोधीत बसला, घरातील वस्तू रचतांना शोभिवंतपणापेक्षा सध्या बोकाळलेल्या वास्तुशास्त्राचा आधार घेत असेल तर त्याच्याकडे वैज्ञानिक दृष्टिकोन नाही असेच म्हणावे लागते.

भलेभले डॉक्टर आज स्वतःचा किंवा निकटवर्तियांचा मानसिक आजार बरा व्हावा म्हणून मानसशास्त्राचा किंवा मनोविकृतीशास्त्राचा आधार न घेता जेव्हा मांत्रिकाकडे जातात तोही प्रकार लाजिरवाणाच आहे.

अगदी मोठे मोठे शास्त्रज्ञ देखील मंदिरात वा मशिदीत जातात व अंनिस ला कोणताहि पाठिंबा देत नाही, झाले तर विरोधच करतात. मनःशांती साठी विपश्यना नावाचे खूळ हल्ली निघाले आहे. संगीतात, कलास्वादात, सहलीत काय मनःशांती मिळत नाही काय? परंतु भ्रष्टाचार करतांना मात्र देवधर्म, तत्वज्ञान वगैरे आडवे येत नाही.

प्रत्येक वर्तमानपत्रातून, चित्रवाणी वाहिन्यावरून, नियतकालिकांमधून प्रसिद्ध होणारी भविष्यविषयक तसेच वास्तुशास्त्रविषक सदरे पाहिली तर समाजाची धास्तीच वाटते. अगदी गेल्या आठवड्यात तर भारतीय संघाला चेंडूफळीतला विश्वचषक मिळावा म्हणून सार्वजनिक होमहवन केले गेले. पौषात लग्न करणारा, वास्तुशांत न करता सत्यनारायण न घालता तीन तीन वेळा गृहप्रवेश करणारा मी विरळाच असेन. माझे त्यामुळे काहीही बिघडलेले नाही. किंबहुना सर्वात सुखी माणूस असे मला परिचयातील सर्व लोक म्हणतात. आज असे किती लोक आढळतील?

या बाबतीत आपल्या समाजात तरी वैज्ञानिक प्रगतीमुळे फारसा फरक पडलेला नाही. परदेशी समाजाबद्दल मला अजिबात अनुभव नाही.

सुधीर कांदळकर