बाकी शून्य - कमलेश वालावरकर

श्री. टण्या,पहिलाच प्रतिसाद नकारात्मक काहीसा मिळतोय म्हणून राग मानू नका.. मी ही या पुस्तकाबद्दल आधी खूप वाचले होते.. आणि लोकांची मते दोन्ही टोकाची होती. म्हणून पुस्तक आवर्जून वाचले.. जरी पुस्तक वाचताना पहिल्या काही पानातच त्या शिवराळ भाषेचा कंटाळा आला, तरीही नेटाने पूर्ण केलेच..
पुस्तकातल्या काही गोष्टी बिल्कुल पटल्या नाहीत.. पहिली गोष्ट म्हणजे अतिभडक भाषा.. सतत म्हणजे अगदी लहानपणापासून (५वी म्हणजे पौगंडावस्था नव्हे) अंगावर येणारा सेक्स... आणि सगळ्यात कहर म्हणजे त्याचे पानोपानी येणारे तत्वज्ञान. त्या तवज्ञानात हशील काहीच होत नाही.. बरे, हा एवढा संवेदनशील आहे, तर त्याला इतर कुणाच्या संवेदना कळतात असेही नाही..
देवयानीची व्यक्तिरेखा तर खूपच स्टिरिओटाईपड वाटते.. म्हणजे, श्रीमंत बापाची, त्यात आणखी मिडियामध्ये काम करणारी उत्तर भारतीय मुलगी जशी इतर माध्यमांतून रंगवली गेलीय त्यात नि यात काहीच फरक नाही.. त्यामुळे ती स्वतःहून त्याला आमंत्रण देते अथवा एखाद्या मुलीला पाहून तिच्या अति उठावदार शरीराची वाहवा करते अशा वेगळ्या वर्णनांची गरज नव्हती.. अर्थात हे माझे वैयक्तिक मत..

बाकी शून्यबद्दलची आणखी मते इथे वाचायला मिळतील..

मलाही नाही आवडलं बाकी शून्य.
कोसलाची आठवण येणं अपरिहार्यच. मला कोसला आवडलं ते - तू वर म्हटलं आहेस तसं - त्यातल्या भाषेच्या गोडव्यासाठी मुख्यत्वेकरून. अर्थात बाकी कारणं आहेतच, पण हे मुख्य.
त्या आघाडीवर इथे अंधार आहे, बरं, हा अंधार काही महत्त्वाचं कलात्मक कार्य करतो आहे, असंही नाही.
पुस्तकातनं मिळतं काय, हा प्रश्न फारच बाळबोध आणि 'शुभंकरोति' छापाचा आहे, हे मान्यच आहे. पण या पुस्तकातून धड अस्वस्थताही मिळत नाही, असं माझं मत.

पुस्तक माझ्या सासूबाईनी मला भेट म्हणून दिलेल. बघूनच आकार आवडला, कारण जेवढ जास्त जाड पुस्तक तेवढ मला जास्त वाचायला मिळणार (आणि बायको पुस्तकाला हात लावायची शक्यता बरीच कमी :) ) म्हणून मी खुश होतो. (लहानपणी लायब्ररीतून 'खूप पाने' एवढ्या एकाच निकषावर पुस्तके घरी आणलेली आठवतात.)

मला तरी शेवटची ८०-९० पाने सोडता आवडले पुस्तक, एकदम ग्रिपिंग आहे. शिवाय सुरुवातीचे धाडसी उल्लेख वगैरे वाचून 'अरे वा, मराठीत पण आले का हे सगळे?' आनंद झाला होता :)

सविस्तर पुन्हा कधी तरी.

बाकी शून्य उत्साहाने वाचलं. कमलेशचा आणि माझा एक समानधर्मी मित्र आहे, त्याच्या शिफारशीने. विकत घेऊन वाचलं. सुरवातीला मी या लेखनानं प्रभावित झालो होतो. कादंबरी अस्तित्त्ववादी आहे का वगैरे मुद्यांवर चर्चा झाली होती. कमलेशशीही एकदा भेट झाली आणि चर्चा झाली होती. माझे एक मत आजही कायम आहे - हे इतकं लिहून ठेवल्यानंतर कमलेश यापुढं आणखी काय लिहिणार आहे? बहुदा हे अवघड काम होईल त्याच्यालेखी.
मकचा मुद्दा थोडा अवाजवी आणि थोडा रास्त आहे. थोडा अवाजवी अशासाठी की,

अनेकांना हे पुस्तक शिवराळ वाटू शकेल, भडक वाटू शकेल. पण मला स्वतःला तसे एकदाही वाटले नाही. माझ्या कॉलेजात जवळपास इतपत शिव्या अश्या प्रकारच्या सगळ्या मुलांच्या तोंडी असत. स्त्रीदेहाबद्दलचे आकर्षण, मुला-मुलींच्यात असलेले अनैसर्गिक अंतर, लैंगिक अतृप्ती आणि त्यातून येणारी विकृती (मग कधी ती मुलींना वर-खाली अधाशी नजरेने बघण्यातून व्यक्त होते तर दुसर्‍या टोकाला शारिरीक अत्याचारातून) हे देखील तसेच्या तसे आलेले आहे.

हे टण्या यांचे म्हणणे बरोबर आहे. पण हाच मुद्दा थोडा रास्त यासाठी की, कादंबरीभर त्याची व्याप्ती इतकी आहे की जणू तेच फक्त जगणे ठरावे. इतर काही गोष्टी येतात त्या जणू केवळ अनुषंगीक. जगणे तसे नसते. हां, आता मी असेच जगलो असे जर म्हणायचे ठरवले तर हे पुस्तक वास्तववादीच म्हणावे लागेल. पण मग त्यातील अनुषंगीक गोष्टींसाठी ते महत्त्वाचे ठरणार नाही. महत्त्वाचे ठरेल ते फक्त या विशिष्ट जगण्यासाठी आणि तशा परिस्थितीत या पुस्तकाऐवजी वात्सायन वाचलेला उत्तम.

या कादंबरीवर अन्यत्र झालेले समीक्षण व चर्चा : http://www.misalpav.com/node/1906

या चर्चेतला माझा प्रतिसाद :

..... ज्या पुस्तकाचा (कुठल्याही गोष्टीचा ?) "बिल्ड्-अप" अमुक-अमुक-पार्ट्-टू असा होतो , त्या गोष्टीबाबतच्या अपेक्षाभंगाला मनाची तयारी करून ठेवणेच इष्ट ; अशी आपली माझी खूणगाठ. त्यामुळे एकूणच अपेक्षा मी खाली आणलेल्या होत्या. पुस्तकाच्या एकंदर रूपरेषेबाबत मास्तरानी लिहिले आहेच. स्वतःचा शोध म्हणा, स्वत:ची कैफियत म्हणा , अशा स्वरूपाची पुस्तके मराठीत खूप काळापासून चालत आली आहेत. "कोसला" हे पुस्तक आत्मचरित्रात्मक नसले तरी अर्थातच प्रथमपुरुषी आहे. "कोसला" मधे कार्‍या लोकांचे , कॉलेजजीवनाचे , हॉस्टेल वास्तव्याचे चित्रण आहे. तर "बाकी शून्य" मधे एकंदरच पौगंडावस्थेवाटे , उमेदवारीच्या दिवसांपर्यंत केलेला प्रवास चितारलेला आहे.

तर मग "बाकी शून्य" चा माझ्या दृष्टीने जमाखर्च नेमका काय ?

काही लैंगिक अनुभव यात धाडसीपणे मांडले आहेत. पौगंडावस्थेच्याही आधी कथानायकाला जवळच्या नातेसंबंधामधील मुलींशी संबंध येतो. अगदी संभोग नाही , तरी ज्याचे वर्णन "लैंगिक" असे करता येईल असेच. अशा स्वरूपाच्या धक्कादायक - कारण चाकोरीपेक्षा वेगळ्या - प्रसंगांची रेलचेल यात आहे. कथानायक आपल्या शालेय आणि व्यावसायिक शिक्षणाचा प्रवास, आपल्या नोकरी मधे आलेले सुरवातीचे अनुभव वर्णितो. या सार्‍यामधे कथानायक आपली संवेदनशीलता - अगदी बालपणापासूनच - इतरांपेक्षा जास्त तीव्र आहे , आपले लुक्स (कादंबरी अंती चक्क लेखकाचा फोटू !!) आणि आपली ही संवेदनशीलता यामुळे मुली आपल्याकडे वेगवेगळ्या परिस्थितीमधे आकर्षित होतात असे ठायीठायी सांगितलेले आहे. आणि या सार्‍यातून धावणारा "सबझूट्"वादाचा एक धागा. कादंबरीचा प्याटर्न ( ज्याचा पन्नासेक पानानंतर मला कंटाळा येऊ लागला) हा असा आहे.

माझे आक्षेप :
आजूबाजूच्या परिस्थितीबद्दल , स्वतःबद्दल , स्वतःला आलेल्या अनुभवांबद्दल लिहीता येणे ही एक सुरवात आहे - इतिकर्तव्यता नव्हे. जे अनुभव आले , यातून तुमचा "वर्ल्ड्-व्ह्यू " काय बनतो ? त्याचा इथे मागमूस नाही. उदाहरणार्थ , कोसला मधे धाकट्या बहिणीचा मृत्यू, त्यानंतरचे अजिंठ्यातील बुद्धाच्या शिल्पाबद्दलचा भाग , कोसलातील महान डायरी यातून आपल्याला जाणवते , की आयुष्याच्या बहुस्तरीय स्वरूपाची , गुंतागुंतीच्या विणीची जाणीव लेखकाला प्रखरतेने जाणवते. "बाकी शून्य" मधे असे एकदाही दिसत नाही की , गुंतागुंतीच्या क्षणी, एखादा धारदार निर्णय नायकाला घ्यावा लागला आहे. त्यातली चलबिचल , नैतिक प्रश्नांची घालमेल यातले काहीच नाही. आयुष्य येऊन आदळते तसे वर्णिले आहे ; आणि कदाचित चारचौघांपेक्षा किंचित वेगळे आहे ; पण लेखकाला निव्वळ ते दिसले . त्याने पाहिले काहीच नाही. त्यामुळे ही झाली आहे एक जंत्री - प्रसंगांची, घटनांची. एकूण अस्तित्त्वविषयक प्रश्नांचा , आपल्या सामाजिक बाबीचा त्याच्याशी असणारा संबंध याबाबतील हाताशी लागेल असे काही नाहीच.

ह्म्म्म.. कोणी हे पुस्तक वाचायपुरते देऊ शकेल का? जसे होते तस्से अगदी सुखरूप परत मिळेल याची खात्री बाळगावी.