एक अपरिचित मेहीऽको

मीना प्रभु! पलिकडल्या वर्षीच्या साहित्यसंमेलनातील चिखलफेकीच्या मानकरी! (हल्ली हीच ओळख झाली आहे) पण ह्या ओळखीच्याहीपुढे जाऊन बोलतात ती त्यांची पुस्तके. पारंपरिक प्रवासवर्णने या प्रकारात कदाचित त्यांची पुस्तके बसणार नाहित. पण म्हणून ते केवळ रुक्ष दस्तऐवजीकरण असते असे मुळीच नाहि. मीनाप्रभु एखाद्या देशाची केवळ भौगोलिक सफर न घडवता तेथील आर्थिक, सामाजिक, राजकीय, धार्मिक आणि ऐतिहासिक सफरही घडवुन आणतात. यांच्या लेखनाचे अजुन एक वैषिट्य म्हणजे त्यांचे बर्‍याचदा एकटीने अपरिचित देशात भटकणे.

आमच्या ऑफिसमधे मेक्सिकोतून परत आलेला एक सहकर्मचारी सांगत होता "अरे जाम बोअर झालो तिथे, बाहेर पडायची सोय नाहि. जो तो बाहेर एकटा पडू नको सांगतो.. आणि पडलास तरी पब्लिक ट्रांसपोर्टने फिरू नकोस ट्याक्सी कर" आणि नेमके योगायोगाने त्याच वेळी बरेच दिवस वाट पाहिलेले मेक्सिकोपर्व हातात पडले. नुकत्याच मेक्सिकोत जाऊन आलेल्या मित्राच्या वर दिलेल्या अनुभवाच्या पार्श्वभूमीवर मीनाताईंचे एकटीने मक्सिकोत फिरणे हे अप्रूपच होते.

मेहीऽको हा मेक्सिकोचा स्थानिक उच्चार. इथे एकेकाळी देश मेहीऽको, भाषा मेहीऽको आणि लोकही मेहीऽको होते. आस्तेक, माया ह्या प्रसिद्ध संस्कृती इथे नांदल्याच त्याच बरोबर ओल्मेक, तोल्तेक, सापोतेक, मिह्तेक संस्कृतींच्या खूणाही जागोजागी पसरल्या आहेत. त्याच बरोबर त्यांच्यावर राज्य करणार्‍या स्पॅनिशांनी देशातील सांस्कृतिक आणि धार्मिक मोठी उलथापालथ घडवली आहे. मेक्सिकोला स्वतःचा असा कमीत कमी पाच हजार वर्षांचा जूना इतिहास आहे (त्या आधीचा इतिहास कथा रूपात असला तरी दृश्य जोड नाहि). इतक्या मोठ्या कालखंडाचा रोचक इतिहास आपण लेखिकेबरोबर बघु लागतो आणि त्यात नकळत गुरफटत जातो.

स्वतःची इतकी समृद्ध परंपरा असतानाही लेखिकेबरोबरच आपल्यालाही देशातील जबरदस्त ख्रिस्तीप्रभावाबद्द्ल कुतुहल वाटतं. आणि मग समोर येतात चर्चने तेथील जनतेला कॅथलिक बनविण्यासाठी केलेल्या युक्त्या. कडव्या धार्मिक आस्तेकांना, आम्लेकांना, माया लोकांना वेगवेगळ्या युक्त्या वापरून त्यांनी ख्रिस्ताच्या पंखाखाली आणलं आहे. अर्थातच नरबळी वगैरेंसारख्या घातक प्रथा बंद करण्याचे, तसेच सुंदर कलोनिअल वस्त्या घडविण्याचे श्रेयही स्पॅनिशांना लेखिका खुल्या मनाने देते. याबरोबरच, पुस्तकात लेखिकेने मेक्सिकोचे अंतरंग नीटपणे उलगडले आहेत. मेक्सिकोतील शहरे, इतिहास आपल्याला भेटू लागतो. तेथील संस्कृती, जबरदस्त धर्मिक पगडा, मोकळी माणसे भेटू लागतात. त्याच बरोबर मेक्सिकोचा केवळ थक्क करणारा इतिहासही लेखिका एकेक पदर उलगडावा तसा अलगद उलगडून समोर मांडत जाते. मेक्सिच्या शहरांप्रमाणेच तेथील खेळ, खाद्यपदार्थही आपण अनुभवतो. लेखिकेबरोबर बस, लोकलमधून फिरतो. ५००० वर्षांपुर्वीच्या पिरॅमिडच्या आत गेल्यावर तेथील मुळ रहिवाशांच्या आठवणीने लेखिकेला आलेला शहारा आपल्याही अंगावर काटा फुलवतो.

मला सबंध पुस्तकच आवडलं त्याच बरोबर तेथील लोकांच्या स्वतःच्या देशाच्या इतिहासाबद्द्लच अज्ञान चिंतेत टाकणारं होतं . लेखिका एकदा एका बसवाल्याबरोबर गप्पा मारत असते तेव्हा ती त्यालाच मेक्सीकोच्या इतिहासाबद्द्ल सांगते. आपले गाव सोडून कधीही बाहेर न गेलेला तो ड्रायव्हर थक्क होतो. आपल्या अस्ताला गेलेल्या साम्राज्याबद्द्ल त्यालाहि वाचकाप्रमाणेच मनोमन वाईट वाटतं. यानंतर लेखिका समारोपात एक्कूणच सामाजिक परिस्थितीवर रोचक भाष्य करते. मला समारोपातील एका परिच्छेदाने तर आत खोलवर कुठेतरी टोचलं तो असा:

"बाकीच्या जगासारखा अमेरिकेचा पगडा आजच्या मेक्सिकोमधे वाढतो आहे. विशेषतः करोडोंची उलथापालथ करणारी सिने आणि फॅशन इंडस्ट्री अमेरिकेवर बेतली जात आहे. जाणत्या मेक्सिकनांना ते आवडत नाहि.
अमेरिकन टी.व्ही. तून येणारे सांस्कृतिक बदल मात्र ते थांबवू शकत नाहित. राजकीय आक्रमणाविरूद्ध ठामपणे लढता येतं. पण सीमारेषाच नसलेलं हे सामाजिक आक्रमण विषासारखं आतून भिनतं पूर्वी स्पॅनिशांपासून सुटका करून घेणं जमलं; पण आता नव्या अमेरिकन स्वप्नांची भुतं डोक्यावर बसली आहेत. या आचारविचारांची भुरळ थांबवायची कशी? घरोघरी येणारा या महापुराला बंधाला घालायचा कसा? अमेरिकेवर अर्थिक दृष्त्या अवलंबून असल्याने तिच्याशी झगडताही येत नाहि अश्या विचित्र कात्रीत मेक्सिकन्स अडकले आहेत. आम्हा भारतीयांप्रमाणेच तेही नव्या जुन्याच्या संभ्रमात बुडलेले आहेत."

बाकी थोडक्यात सांगायचं तर इतिहास, धर्म आणि प्रगती याबरोबर चाललेला मेक्सिकन माणूस हाच या पुस्तकाचा नायक आहे. हे रंगीत सचित्र पुस्तक खाली ठेवताना मेक्सिकोचं दर्शन व्हावं अशी इच्छा उफाळून न आली तरच नवल!