पखाल

'पखाल' ही बाबाराव मुसळे लिखित ग्रामीण पार्श्वभूमीवरील संवेदनशील आणि वास्तववादी कादंबरी आहे. विदर्भातील ग्रामीण जीवन, पाण्याचे भीषण दुर्भिक्ष, कोरडवाहू शेतकऱ्यांचे जगणे आणि दुष्काळामुळे निर्माण होणारे सामाजिक व आर्थिक संघर्ष यांचे प्रभावी चित्रण या कादंबरीत करण्यात आले आहे.

‘पखाल’ हे शीर्षकच पाण्याचे मोल आणि दुष्काळाची तीव्रता अधोरेखित करते. पाण्याच्या प्रत्येक थेंबासाठी होणारी माणसांची वणवण, आटणाऱ्या विहिरी आणि निसर्गाच्या अवकृपेमुळे उद्ध्वस्त होणारे शेतकरी जीवन लेखकाने अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडले आहे.

पाण्याची टंचाई केवळ शेती आणि अर्थव्यवस्थेवर परिणाम करत नाही, तर कुटुंब, नातेसंबंध आणि सामाजिक सलोखा यांनाही हादरवून सोडते. पाण्यासाठी होणारे तंटे, जगण्यासाठीची धडपड आणि दुष्काळामुळे निर्माण होणारी अस्वस्थता मानवी संवेदनांना कशी होरपळून काढते, याचे जिवंत चित्रण या कादंबरीत आढळते.

झाडीबोली आणि वऱ्हाडी भाषेच्या लहेजाचा प्रभावी वापर या कादंबरीला ग्रामीण जीवनाशी अधिक जवळीक देतो. त्यामुळे ‘पखाल’ ही केवळ दुष्काळाची कथा न राहता पाण्यासाठी तरसणाऱ्या ग्रामीण समाजाची आणि हवालदिल झालेल्या मानवी जीवनाची दाहक वास्तवगाथा बनते.