भाषा आणि लिपी आणि अनंतमूर्ती

"....कोणत्याही भाषेतील मजकुराचे हव्या त्या लिपीत लिप्यंतर करता यावे...."

~ पण यामुळे काय साध्य होणार ? श्री.अनंतमूर्ती यानी भाषावृध्दीसाठी तो मुद्दा मांडला असला तर ठिक आहे, पण साहित्याचा निखळ आनंद घ्यायचाच असेल तर तो प्रथम मूळ लिपीतूनच घेतला पाहिजे अन्यथा वाचकाला समजेल त्या भाषेत समर्थ 'अनुवाद' करूनच. लिप्यांतरामुळे फक्त वाचकाला ती भाषा वाचता येईल हे खरे, पण अर्थ तर मुळीच कळणार नाही.

उदा. Nanna cell phoneana busnalli KALAKONDE. ~ हे एक कन्नड भाषेतील लिप्यांतर केलेले वाक्य. इंग्लिश लेटर्समुळे मी वा अन्य सदस्य याचा उच्चार बर्‍यापैकी करू शकतो. पण मला या वाक्याचा अर्थ कसा कळणार?

हा थोडासा गोंधळ झाला आहे माझा.....किंवा कविताताईंना आंतरभारती साहित्याबद्दल या धाग्यातून दुसरे काही सुचवायचे आहे काय ?

इन्द्रा

मलाही मुद्दा नीटसा कळला नाही. स्वतः कविताताईंनी अनेक भारतीय लेखिकांचे साहित्य मराठीत आणले आहे पण ते भाषांतर / अनुवाद आहे. लिप्यंतराने काय साधेल हे समजताना वर इंद्रराज म्हणतात तसा माझाही गोंधळ उडाला आहे.

साहित्यिक देखील हळूहळू कसे 'सरकारी' होत जातात, याचा हा उत्तम नमुना आहे. ज्याने काही साधणार नाही, त्यावर वेळ-पैसा-बळ-बुद्धी खर्च करायची! तंत्रज्ञानातले काहीतरी सुचवले की आपण 'आधुनिक' आहोत, असे दिसते. यासाठी हा आटापिटा. अनंतमुर्तींना मी पहिल्यांदाच भेटले आणि ऐकले. चलाख भाषण होते. एक पुराणातली / रामायण -महाभारतातली किस्सेवजा गोष्ट सांगायची. मग ती आजही कशी उपयुक्त आहे ते सांगायचं. मग दोन-चार 'सुविचार' सांगायचे. आणि मग आजचे शिक्षण, आजचे साहित्य याविषयी असा काहीतरी निरुपयोगी तरी चकचकित मुद्दा मांडायचा."केवळ लिप्यंतराने काय साधणार?" हे अनंतमुर्तींना कोण विचारणार?

मला वाटते की अनंतमूर्तींना जे म्हणायचे आहे ते कोकणी भाषेच्या संदर्भात योग्य आहे. कोकणी भाषा माझ्या माहितीत तरी देवनागरी, रोमन, कन्नड आणि मल्याळम अशा ४ लिपींमधे लिहिली जाते. मग एखाद्या लेखकाचे साहित्य कोणत्या लिपीत छापायचे? मग त्या साठी लिप्यंतराची कल्पना उत्तम आहे.

तसेच काहीसे... मला गुजराती उत्तम समजते, वाचताही येते, पण समजा वाचता आली नसती तर? मग मला देवनागरी मधे लिप्यंतर करता आले तर किती मजा येईल? विशेषतः महाराष्ट्र-कर्नाटकसीमेवरच्या लोकांना कानडी मराठी येते. पण वाचता येईलच असे नाही. मग एखाद्या कोल्हापूरातल्या माणसाला कानडी पुस्तके देवनागरीतून वाचता आली तर मज्जाच मजा की नाही? काय?

मला व्यक्तिशः अशी सुविधा असावी असे फार पूर्वीपासून वाटते. अर्थात, त्यासाठी सरकारी पैसा खर्च व्हायचा असेल तर कॉस्ट बेनिफिट बघणे आवश्यक आहेच.

"....एखाद्या कोल्हापूरातल्या माणसाला कानडी पुस्तके देवनागरीतून वाचता आली तर मज्जाच मजा की नाही? काय?..."

~ अहो, बिपिन जी, माझा कळीचा मुद्दा हाच आहे की, यामुळे काय साध्य होणार? "मैनु किन्नू कॉन्टॅक्ट कर्ना चैदा है, वीरावली जी?" अशासारखे पंजाबी वाक्य माझ्यासारख्या मराठी भाषिकाला तिथे काही काळ राहिल्याने समजू/उमजू शकते, पण म्हणून माझ्यासमोर अमृता प्रितम वा खुशवंत सिंग यांचे गुरुमुखीत लिहिलेले साहित्य भले ते देवनागरीत लिप्यांतर होऊन आले, तर किती समजेल?

इन्द्रा

सुविधा सरकारने उपलब्ध करून द्यावी म्हणजे काय ते कळले नाही. आणि याने किती फरक पडेल याबद्दल साशंकता वाटते.
तसेही काही उपाय नसतो तेव्हा लोक लिप्यंतर वापरतातच. सध्या मी थोडे-थोडे तमिळ शिकतो आहे. लिपी शिकायला बराच वेळ लागेल म्हणून देवनागरीतूनच शिकतो आहे. पण त्यातही अडचणी येतात. बरेचदा नेमके स्वर किंवा व्यंजने उपलब्ध असतीलच असे नाही.

बिपिनदांशी पूर्णपणे सहमत. एखादी भाषा येणे म्हणजे त्याची लिपी यावीच असं नाही. मी मारवाडी भाषिक आहे. मारवाडीला स्वतःची लिपी आहे की नाही हे ही मला ठाऊक नाही. पण मूळ मारवाडी अनेक लोकगीते माझ्याकडे देवनागरीतून लिहिलेली आहेत आणि त्यातला शद्ब न् शद्ब मला कळतो आणि मी ती गाणी पूर्णपणे enjoy करू शकते!
पण हे लिप्यंतर सरकारने का उपलब्ध करून द्यावं? म्हणजे ह्याने नेमकं काय साध्य होईल?

मला वाटते की यात कळीचा एकच मुद्दा आहे तो म्हणजे सरकारने आपले सर्व ई-कागदपत्र अशा रूपात (फॉर्ममध्ये) ठेवावेत ज्यायोगे त्यांचे कोणत्याही इतर लिपींत सहज लिप्यंतर करता येईल.
लिप्यंतर करण्याच्या सुविधा उपलब्ध आहेतच.
किंवा दुसर्‍या शब्दांत सांगायचे तर कोणतेही विशिष्ट फाँट्स न वापरता सर्वत्र युनिकोड वापरावे म्हणजे ते लिप्यंतरास सोईस्कर होईल.
वरील प्रतिसादांवरून हे स्पष्ट होते आहे की भाषा समजत असली तरी एखाद्याला लिपी येत असेलच असे नाही त्यामुळे अशा लिप्यंतराचा फायदा होऊ शकेल.
कोकणीला अधिक फायदा आहे हे उघडच आहे.

थोडा विचार करता सहज लक्षात आले की आपल्यापैकी बहुतेक शायरीशौकीनांना उर्दू शेरोशायरी ही देवनागरीतूनच वाचायची सवय आहे आणि शायरी देवनागरीत उपलब्ध नसेल तर ती कितीशा रसिकाना समजेल याची शंकाच आहे.
लिप्यंतराची सोपी सोय असेल तर निदान उर्दू शायरीसाठी तरी ते एक वरदानच ठरेल असे वाटते.
यासाठी सर्व उर्दू अक्षरांसाठी देवनागरीमध्ये एकास-एक सर्वमान्य मॅपिंग असणे आवश्यक आहे, पण ही गोष्ट समजा या क्षणी उपलब्ध नसलीच तरी प्रयत्नसाध्य असावी असे वाटते आहे.
- दिगम्भा