खालील कविता हवी आहे

ही कविता दि.पु.चित्रे यांची नसून हेमंत जोगळेकर यांची आहे. बहुधा 'होड्या' या काव्यसंग्रहात असावी. पाहतो व सापडल्यास इथेच देतो.

इन्द्रा

त्याचा उगम आणि विकास गूढ , कॅन्सरसारखा.

अरुण कोलटकर असं आठवतंय.(अरुण कोलट्करांच्या कविता , प्रास प्रकाशन)

मुक्तसुनीत,

कविता तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे नावावरुनच एकदम खल्लास वाटते आहे.

तुम्हाला वा कोणाला ही कविता मिळाल्यास इथेच द्यावी ही विनंती.

मलाही पूर्ण कविता वाचायला आवडेल. :)

आता या कवितेचा पण उद्गम आणि विकास गुढ वाटू लागला आहे .. घोड्यासारखा.
कोणाकडे आहे का "अरुण कोलट्करच्या कविता" हाताशी?

एक गोष्ट निश्चित झाल्यासारखी वाटते : हेमंत जोगळेकरांचा शीर्षक संग्रह विडंबनाचा वाटतो आहे. मूळ कविता अन्य कुणाची - आणि अडगळरावांचा अंदाज बरोबर असल्यास कोलटकरांची - असण्याची शक्यता.

मी जमतील ते संदर्भ जुळवण्याचा आणखी प्रयत्न करतो. धन्यवाद.

इतिहासाची नाणी हा घोडा टापांनी उधळतो अशीच काहीशी प्रतिमा पण आहे.
अवांतर :
बाकी हा घोडा जेजुरी ते काळा घोडा पर्यंत परत परत येतो.
'कॅन्सर' पण (आठवा : कॅमेर्‍यावरची कविता , भिजकी वही).

गडबडीत काही दिवस हा धागा वाचला गेला नाही. ही कोलटकरांची 'घोडा' नावाची कविता आहे आणि ती 'अरुण कोलटकरच्या कविता'मध्ये समाविष्ट आहे. कविता दीर्घ आहे म्हणून संपूर्ण टंकत नाही, पण सुरुवात अशी आहे:

बेहद्द नाममात्र घोडा.
त्याचा उगम आणि विकास गूढ
कॅन्सरसारखा. त्याच्या
हाडामांसाने मातीशी द्रोह पत्करलेला.
त्याच्या खोडदौडीच्या वळणदार वणव्याला
वेग एकाद्या हल्ल्याच्या अफवेचा.
त्याच्या ओवीबध्द टापांचे
खणखणीत बोल
भाकरतुकड्याइतके ढळढळीत.

या धाग्यात आवर्जून प्रतिसाद देणार्‍या सर्व मित्रांचा आभारी आहे.

बेहद्द नाममात्र घोडा.
त्याचा उगम आणि विकास गूढ
कॅन्सरसारखा. त्याच्या
हाडामांसाने मातीशी द्रोह पत्करलेला.
त्याच्या खोडदौडीच्या वळणदार वणव्याला
वेग एकाद्या हल्ल्याच्या अफवेचा.
त्याच्या ओवीबध्द टापांचे
खणखणीत बोल
भाकरतुकड्याइतके ढळढळीत.

पण पाषाणयुगांचे जख्खड राजेरजवाडे
(त्यांच्या म्यानातच अमरत्व गंजलेले)
नकली नाण्यांच्या दहशतवादी सुळसुळाटाने
डोंगर हादरले अर्थव्यवस्थेसारखे
पाहून त्याच्या यमक्या टापांचे कथनकौशल्य
परंपरागत निद्रेतून उठले
सिंहासन सोडून परांगदा झाले.

स्फोटक सिगारेटप्रमाणे निरागस दिसणारी
नाणी मात्र तशीच पडून राहिली
घोड्याच्या टापांनी उधळलेली.

तो उठतो खिंकाळत वेळी अवेळी
आणि त्याच्या पाषाणशिल्पाइतक्या
अलिप्त काळ्याथंड प्रशस्त नाकपुड्यांतून
निघालेली फुंकर माझ्या दैनंदिन
उकळल्या कढईतून कोरते
शीतल आरामदेह स्विमिंग पूल.
मग तो लगेच गुल होतो गोळा करायला
बिकिनीधारी बायका लोळत ठेवायला
आजूबाजूस चित्राचा एकूण तोल सांभाळायला
न पोहणार्‍या.

त्याच्या खमक्या टापा टपटपत जातात चौखुर
बिनदिक्कत तुझ्या घरापर्यंत
आणि तुझ्या खोलीच्या खिडकीच्या खाली
तो येऊन उभा राहतो
दोन पायांवर तयार असल्यासारखा
दोन पाय उंचावून तुझ्या खिडकीपर्यंत
सतराव्या मजल्यावरच्या.
( तुझ्या खिडकीला गज असतात ते सोडा.)

तो जमवतो टेंभे तुकतुकीत
मिरवण्यासाठी माझ्या साहेबांसमोर
ज्यांच्या प्रकाशात तो फलकारतो
आपली शेपूट प्रश्नार्थक वारंवार
विचारतो साहेबांना,"आहेत का
माझ्या शेपटीत आहेत तितके तरी केस
तुमच्या आख्ख्या टकलावर मिळून?"

कधी मधी तो अपनेही घरमें
कुत्र्यासारखा शेर होऊन
एकाच उडीत मला भुईसपाट करीत रक्तबंबाळ
निघून जातो नदीवर
तोंड धुण्यासाठी
पुन्हा येण्यापूर्वी
माझा ( पण ) बेहद्द नाममात्र घोडा!

जोगळेकरांचा हा संग्रह १९८४ साली विश्वमोहिनी प्रकाशनाने प्रकाशित केलेला आहे. त्याला वसंत सरवटे यांची चित्रं आणि बाळ गाडगीळांची प्रस्तावना आहे. या कवितेआधी जोगळेकरांनी लिहिलेली नोंद गमतीशीर आहे. सरवटेंचे पोकळ घोड्याच्या पोटातून बाहेर पडणार्‍या कवीचे चित्र असलेले मुखपृष्ठही अफलातून आहे. ( जोगळेकरांनी १९८५ सालच्या दिवाळीत भेट म्हणून पाठवलेला हा संग्रह या कवितेच्या निमित्ताने आज बर्‍याच काळानंतर चाळून पाहिला. :-). मजा आली. )
पु. शि. रेगे यांच्या
'अहो आमचं घर पहा
ही वार्‍याची खोली...' चं विडंबन नमुन्यादाखल देते.

अहो, आमचं ऑफिस पहा :
ही साहेबांची खोली;
दाराच्या फटीतून
जे रंगीबेरंगी दिसताहेत धागे
ती आहे सेक्रेटरी.

आमचे खरे साहेब
आहेत मागे
तिच्या.

इंद्रा : असे असेल तर मग कुणाच्याच आणि कोणत्याच कवितेचे ( किंवा कशाचेही ) विडंबन होऊ नये. विडंबनाकडे खुलेपणाने पाहिले पाहिजे. जोगळेकरांनी केलेली विडंबने ही केवळ टवाळी म्हणून नाहीत. त्यात त्या-त्या कवीची शैली त्यांनी ज्या कसबाने आत्मसात केली आहे, ते कमालीचे आहे. "माझा ( पण ) एक बेहद्द नाममात्र घोडा" चे मनोगत, प्रस्तावना, कवितेआधी जोगळेकरांनी लिहिलेल्या नोंदी जरूर वाचा.

जुन्या किंवा समकालीन लेखनशैली किंवा जीवनदृष्टीच झुगारून देणं हे साहित्यविश्वात नेहमीच होत राहिलेलं आहे. त्यासाठी विडंबनं करणं हे एक प्रभावी आणि वाजवी हत्यार आहे. त्याला नाकारणं म्हणजे एक प्रकारे (विंदांच्या भाषेत सांगायचं तर) श्लीलाच्या नरकात फेकलं जाणं आहे. (अधिक माहितीसाठी हा धागा पाहा).

१. श्री.चिंतातर जंतू आणि त्यांच्या प्रतिसादाला होकारार्थी 'रॅपो' देणार्‍या श्री.बि.का. आणि मेघना यांना मी नम्रपणे सुचवू इच्छितो की, मी 'विडंबन' अजिबात नकोच असे म्हटलेले नाही. माझा (जरी क्षीण असला तरी....) विरोध आहे तो ती पुस्तकरूपाने बाजारात आणण्यावर आणि मूळ कवितेचे सौदर्य नवख्या वाचकाला न सांगता ती भ्रष्ट विनोदाची पिचकारी त्याच्याकडे देऊन 'कविते'चा आनंद घे म्हणून सांगण्याचा प्रवृत्तीला आहे. कविता महाजन यानी जोगळेकरांच्या "त्या" संग्रहाचा उल्लेख करताना तीत 'मूळ' कविता पुस्तकात आहे का नाही याचा उल्लेख केलेला नाही....बहुधा नसेलच. आचार्य अत्रे यांनीही "तळीचे खोबरे खाण्यासाठी..." वाचकाला केलेल्या चेतावनीत हे स्पष्टच केले होते की, त्याला मूळ कविता व तिची महिती माहित नसेल तर विडंबन-काव्याचा आनंद घेताच येणार नाही. [इथे हेही खरे की परचुर्‍यांनी 'झेंडूच्या फुला'त मूळ कविता दिलेल्या नव्हत्या, पण त्या पिढीतील जवळपास सर्वच वाचकांना त्या कविता आणि त्यांचे साहित्यातील स्थान माहित असल्याने, अत्र्यांच्या विडंबनाबाबत संभ्रम निर्माण झाला नाही. पण आज तशी स्थिती आहे का? मग अशा नूतन पुस्तकांचे महत्व केवळ एकदोन तासाची 'करमणूक' म्हणून? [आता आनंदरावांना मी कधीच सांगू शकत नाही की तशी पुस्तके प्रकाशित करू नकोस....तो माझा अधिकार नाही. पण मी त्या स्टॉलच्या तंबूत जाणार नाही, इतकेच.]

२. विंदांनी जे काही श्लील-अश्लिलतेच्याबाबतीत मत मांडलेले आहे, ते मी यापूर्वीच वाचलेले आहे, अन्यत्र चर्चाही केलेली होती.... पण विंदा म्हणतात म्हणून ते ब्रह्मवाक्य झाले असे मी मानत नाही. मूळात अश्लील वाङ्मय चोरून वाचणार्‍या प्रमदेचे ते वर्णन आणि तिने केलेले कृत्य ही एक 'विरूपिका' आहे, विडंबन नव्हे...त्या कवितेला 'स्वतंत्र' असे अस्तित्व आहे. पण अश्लिलतेने लडबडलेल्या तत्सम कविता कविता म्हणून (आणि त्यातही ती 'ज्ञानपीठ' पुरस्काराने सन्मानित केलेल्या कविने लिहिली आहे म्हणून...) डोक्यावर घेऊन नाचण्यापेक्षा श्ल्लील नामक नरकात माझ्या नावाने एखादी रूम असेल तर मी तिथेच जाणे पसंत करीन.

"....ओसाड राजवाडे करतात रवंथ
सरंजामी सत्तेचे, लावतात दारे
आणि पदस्थल होतात गरम
माणसांच्या उबेने....त्रेसष्ट पावसाळे
मातीशी झुंजणार्‍या विश्राम शेलाराला
नाही रे मिळाली नाचण्याची आंबील
पाय आखडल्यावर, मेला भुकेनेच..."

~ आम्हाला भावतात ते हे विंदा...मातीशी झुंजणार्‍या शेलाराची व्यथा मांडणारे....ना की गणपतीने एका प्रमदेचे मोदक स्तन पकडून केलेले 'थोर' कार्य सांगणारे !

इन्द्रा

विरोध आहे तो ती पुस्तकरूपाने बाजारात आणण्यावर आणि मूळ कवितेचे सौदर्य नवख्या वाचकाला न सांगता ती भ्रष्ट विनोदाची पिचकारी त्याच्याकडे देऊन 'कविते'चा आनंद घे म्हणून सांगण्याचा प्रवृत्तीला आहे.

1. विडंबनाला मूलतः विरोध नाही असं मान्य कराल तर मग इतरांना (उदा: कुठलीही चौकट मोडण्यायोग्य असते असं मानणार्‍या माझ्यासारख्या आधुनिकोत्तर टारगटांना) विंडबनाचा आस्वाद घेऊ देण्याचं स्वातंत्र्यही बहाल करत असाल अशी आशा आहे.
2. तुमच्या आवडत्या कवितेचं विडंबन सहन करायची तुमच्यावर बळजबरी नाही, पण जर इतरांना विडंबनाचा आस्वाद घेऊ द्यायचा असेल तर मग ते कुणीतरी प्रसिध्द करणं तर गरजेचंच ठरतं.
3. एकदा ते मान्य केलं की विडंबनाचा आस्वाद घेण्यासाठी मूळ कविता माहीत करून घेण्याची जबाबदारी आस्वादकेच्छूंवर टाकणं हा काही फार मोठा प्रमाद वाटत नाही. अनेक पुस्तकांत काही न काही गृहीत धरलेलं असतं. कोणत्या गोष्टीचे संदर्भ स्पष्ट करावे हे लेखक/प्रकाशक ठरवू शकतात. तितकं स्वातंत्र्य त्यांस द्यावं.

पण विंदा म्हणतात म्हणून ते ब्रह्मवाक्य झाले असे मी मानत नाही.

असं मीही म्हणत नाही. माझा मुद्दा श्लीलाच्या नरकाविषयी होता. जेवणात जसं फक्त तिखटजाळ खाल्लं तर अल्सर होईल; तसंच फक्त गोड खाल्लं तरीही तोंडाला मिठी बसेल, किंवा मांद्य/स्थूलता येईल. याच न्यायानं फक्त अभद्रच वाचलं तरीही नुकसान होईल अन फक्त भद्रच वाचलं तरीही नुकसान होईल असा तो मुद्दा आहे.

अशा नूतन पुस्तकांचे महत्व केवळ एकदोन तासाची 'करमणूक' म्हणून?

जे प्रस्थापित आहे पण पटत नाही त्याविरुध्द बंड करण्यासाठीचं किंवा त्याला विरोध दर्शवण्यासाठीचं विडंबन हे एक शस्त्र आहे. ते कोण कसं आणि कशाविरुध्द वापरेल त्यावरून ते विशिष्ट विडंबन चांगलं/वाईट का/कसं यावर चर्चा होऊ शकते. ती शक्य व्हावी यासाठी विडंबन या वाङ्मयप्रकाराचं हे सामर्थ्य तत्त्वतः तरी मान्य करावं एवढीच इच्छा. नाहीतर प्रस्थापितांना विरोध करण्यालाच तुमचा विरोध आहे की काय असं वाटू लागेल.

का बे करता विडंबनं ?
आयत्या बिळावर बसायची मजा आणि सोय हे तर आहेच. माझ्या लेखी विडंबन म्हणजे विडंबकाने कवीला डोळा मारल्यासारखं आहे. दोन्ही डोळे चांगले शाबूत असतानाही कधीतरी तिरका डोळा मारावा वाटतोच की माणसाला. आता 'निरीक्षणा'इतकं मूल्य हे 'डोळा मारण्या'ला नाही हे बिल्कुल मान्य. पण डोळा मारल्याने काही नेमके हेतु साध्य होतात. तेवढंच यश आम्हाला रग्गड.
शब्दक्रीडा हा निर्विवाद आनंद आहे. यात कवीचे श्रेय घ्यायचा तर प्रश्नच नाही. यात कदाचित गहन तत्त्वविचार / व्यामिश्र अनुभूती हे काही नसावे पण कसब जरूर असते. तमाशातला किसनदेव हे कृष्णाचे विडंबन नव्हे काय ? पण यात जय्/भारत्/महाभारत कोणाच्याही कर्त्याला ऊणेपणा येत नाही. यातील खेळकरपणामुळे उलट कवी -वाचक यांच्यातील अनावश्यक , अवास्तव गांभीर्य कमी व्हायला मदतच होत असावी.