ओळखा पाहू हा वेचा कोणत्या पुस्तकातील आहे ते... - ३३

रोचिन आणि सागरने ओळखल्याप्रमाणे पुस्तक आहे 'आपुलकी'

संकेत देण्याची गरज निर्माण झालेली आहे. या कोड्यासाठी सगळ्यात महत्त्वाचा संकेत म्हणजे लेखक महाराष्ट्राचे 'लाडके' आहेत. लेखनाच्या शैलीवरून लोक लेखकाचे नाव अगदी सहज ओळखतील असे वाटले होते. असो. बुधवारी संध्याकाळी उत्तर जाहीर करीन.

मराठी नाट्यप्रेमी कुटुंबाच्या संदर्भात बोलायचे झाले तर नाट्यसंमेलनासारख्या उत्सवाच्या प्रसंगी ज्यांचे अटळपणाने स्मरण होते त्यांत नारायणराव बालगंधर्वांना अग्रपूजेचा मान द्यायला हवा. नारायणराव ही झाली काहीशी औपचारिक उपाधी. त्यांच्या प्रेक्षकांचा ’तो’ बालगंधर्व होता, ’ते’ बालगंधर्व नव्हे. त्यांच्या निकटवर्तीयांचे ते ’नाना’ होते.त्यांच्या रक्ताच्या नातलगांनी त्यांना ’नाना’ म्हटले त्याच भावनेने त्यांच्याशी जवळीक साधण्याचे भाग्य ज्यांना लाभले त्यांनीही त्यांना ’नाना’च म्हटले.

बालगंधर्वांच्या काळातले नाटक आणि आजचे नाटक यांत खूप फरक पडला. तसा पडणे अपरिहार्य आहे. फरक हा सामाजिक गतीचा नियमच आहे.बालगंधर्व जसा अभिनय करत तसा आज कुणी करत नाही. करूही नये. एवढेच काय पण बालगंधर्वांच्या ऐन उमेदीच्या काळात त्यांनी केलेल्या ’स्वयंवरा’चा चित्रपट असता तर आज तो सुखाने पाहवला असता असे खात्री देऊन सांगता येत नाही. पण ज्यांच्या मनावर एके काळी त्यांच्या अभिनयाचे संस्कार उमटलेले आहेत, त्यांना मात्र ते स्मरण आजही आनंदाची हुरहूर लावून जाते. त्या आनंदाची चिकित्सा करू नये. इंग्रजीत ज्याला ’नोस्टाल्जिया’ म्हणजे ’स्मरणसौख्य’म्हणतात तसेही ते असेल. पण एका बाबतीत मात्र ते केवळ स्मरणसौख्य नव्हते, असे म्हणायला हवे. ते म्हणजे त्यांचे गाणे. सुदैवाने बालगंधर्वांच्या ध्वनिमुद्रिका आजही आपल्याला ऐकायला मिळतात. सूरलयीची ज्यांना उत्तम जाण आहे अशा आजच्या पिढीतल्या गायक-गायिकांनाही नारायणरावांचे गाणे ऐकताना भारावून गेल्यासारखे होते. सुरांची एखादी लहानशी लड असते, लयीची एखादी बालसुलभ वृत्तीने होऊन गेल्यासारखी वाटणारी, पण प्रत्यक्ष आपल्या गळ्यातून काढायला गेल्यावर मात्र अडमडायला लावणारी लीला असते. लयीचा विलक्षण अंदाज घेऊन पण वरपांगी सहजगत्या केलेली शब्दांची फेक असते. समेला सुखद हुलकावणी दिलेली असते. मूळ पदातील एखाद्या यतिभंगाला सुरांच्या सुंदर दुलईखाली झाकलेले असते-अशी अनेक आनंदनिधाने. बालगंधर्वांची कलेतल्या चिरंतनाशी गाठ बांधलेली दिसते ती इथे. संगीतातला हा खेळ जुना होत नाही.

माझ्या एका मित्राने मला परवाच बालगंधर्वांची एक जुनी ध्वनिमुद्रिका आणून दिली. एका बाजूला ’एकच प्याला’ तील ’गुणगंभीरा’ ही भैरवी आणि दुसऱ्या बाजूला गोविंदाग्रजांची ’घास घे रे तान्ह्या बाळा’ हे गाणे. ’गुणगंभीरा’हे पद केवळ आठवणीतून मी कधीतरी गुणगुणत असे. गंभीरातल्या भी वरची सम गाठायला दीर्घ ’भी’ चा ऱ्हस्व ’भि’ करून! अनेक वर्षांनंतर नारायणरावांची ती रेकॉर्ड ऐकली. गंभीरातला ’भी’ दीर्घच ठेवून त्यांनी समेला केलेला तो स्पर्श कानी पडल्यावर मी माझे दोन्ही कान पकडले. नारायणराव समजल्याच्या अहंकाराचे वस्त्र चटकन गळून पडले. नारायणराव कधीही दाणकन समेवर येत नसत. बस गाठल्यासारखी धावपळ करून सम गाठत नसत किंवा आग्रहाने गाठून, ’कशी गाठली?’ अशा आविर्भावानेही श्रोत्यांकडे पहात नसत. (तसे बैठकीच्या वेळी पदे म्हणताना त्यांचे डोळे बहुधा मिटलेलेच असायचे.) मिटल्या आणि उघड्या डोळ्यांनी ते गाणेच पाहत. लोकांचे ऐकणे पाहत नसत. समेला मायेने स्पर्श करत. किंबहुना त्यांची सगळी लयकारीच एखाद्या तान्ह्या पोराच्या जावळावरून हात फिरवल्यासारखी असे. ’नाथ हा माझा’ वरील पहिली मुरडत मुरडत जाणारी तान संपवून ’मोही खला’ मधल्या ’मो’ वरची सम गाठताना भल्याभल्यांच्या छातीला धाप लागताना मी पाहिली आहे. ’रूपबली तो नर शार्दूल’यातल्या ’शा’ वरच बऱ्याच जणांचा श्वास संपतो; एवढेच नव्हे तर तो शार्दूलातला शा आहे याचाही विसर पडतो. नाना ’शार्दूल साचा’ पर्यंत नुसते जात एवढेच नव्हे तर ’साचा’ मधील ’सा’ वर एक स्वच्छ आवाजातली मोहक हरकतही घेत असत.