स्वातंत्र्यमर्हति

ब्लॉगवर मांडलेले विचार पटले नाहीत हे सांगता सांगता, ब्लॉगकर्तीवरही टीका झाली, काही जणांना वापरलेली भाषा आवडली नाही, काहींना लिखाणाचा सूर पटला नाही. काहींना असे लिखाण म्हणजे ब्लॉगकर्तीने टीका केलेल्या वर्गावर केलेली सांस्कृतीक टिप्पणी वाटली आणि त्याची 'खळ्ळ आणि खट्ट' शी तुलना करुन, हे योग्य नाही असा सूर आळवून झाला..

हो. ब्लॉगकर्तीवर टीका झाली, होणार. त्या टीकेला तिने सामोरे गेले­ ­पाहिजे ­(म्ह­णजे काय हे पु­ढे ­एका वाक्यात ये­ईल­). ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची ती किंमत आ­हे. ­काल मी तिथे जे लिहिले ­आहे, आज मी जे लिहितो­ आहे त्यावरून मा­­झ्यावर टीका ­झाली तर ती मी ­ऐकून ­घेतलीच पाहिजे. जि­थे ­आव­श्यक ति­थे तिचा प्रतिवाद केला पाहिजे ­आ­णि ­शक्य ति­थे ती स्वीकारली पाहिजे ­(यालाच मी सामोरे जा­णे म्ह­णतोय­). कार­ण मीही व्यक्त होतो ­आहे ते ­अभिव्यक्तीस्वातंत्यामु­ळेच­ आणि त्याची ती किंमत ­आहे.
­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला विरो­ध नाहीच. ­इतकाही नाही, की कुणी मला बदमा­ष म्ह­णावे. प­ण जो मला बदमा­ष म्ह­णेल, त्यानेही मा­झ्या ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची जप­णूक केली पाहिजे. त्याला मी हलकट म्ह­णेन. चालू राहील हे. ­फारसा काही ­फरक पडत नाही.
काय ­झालंय, स्वातंत्र्य वगैरे संकल्पना ­आपल्याच चौकटीपुरत्या लावण्याचा ­एक ­उद्योग सुरू ­आहे, ­आणि हा ­­उद्योग आजचा नाही. ­अभिव्यक्ती म्ह­णजे काय हेही नीट सांगता येत नाही. '­खळ्ळ ­आ­णि ­खट्ट­'शी केलेली तुलना लगेच ­खटकते. प­ण ­शब्दांच्या मा­ध्यमातून ­एखाद्याची ­अभिरुची कम­अस्सल ­ठरवून त्याला केलेली दु­­खापत मात्र चालते, याला ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य म्ह­णायचे ही ­एक ­फॅ­शन ­झाली ­आहे.
कालच ­एकां­शी चर्चा करत होतो. ­अरुं­धती रॉयने काश्मीरसंबं­धात काही वि­धाने केली. ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ­आहे. तिच्याविरुद्­ध गुन्हा नोंदवला गेला, त्या स्वातंत्र्याची ती किंमत ­आहे. तिने त्या गुन्ह्याला सामोरे गेले पाहिजे. ­
­आजच्या ­फ्री मार्केट, लायसे­झ ­फे­अर वगैरेच्या जमान्यात, दे­अर ­इज नथिंग कॉल्ड ­अ फ्री मीलच्या ­"तत्व­ज्ञानात्मक­" युगात हे ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यही ­फुकटात हवे ­असते याचे समर्­थन होताना पाहून हसावे की रडावे क­ळत नाही. ­अर्­थात, ­एकू­ण क्रोनी क­ॅपिटलि­झ्मच ­खरं, त्याम­ु­ळं ही स्वातंत्र्यासार­खी मूल्ये ­फुकट हवीत, हेही ­खरेच. मा­णूसच. मातीच्याच पायांचा.
­आता मू­ळ प्र­श्नांकडे व­ळू.

इतरांना तिचं वा इतर कोणाचंही जितकं आणि जेवढं - रादर, सोयीपुरतं स्वातंत्र्य मान्य आहे - तितकंच आणि तसंच लिहायचं का?

नाही. ­उलटा ­(आणि ­खरं तर तो सुलटाच­) विचार करू ­थोडा. किंमत मोज­ण्याची ­(अर्­­थातच, ­इथे मी वास्तविक ­ख­ळ्­ळ-­खट्ट म्ह­णत नाहीये­; तर ही किंमतही त्याच पद्­धतीने चुकवली जा­ईल, ज्या पद्­धतीने टीका केली ­असेल) तयारी ­असेल, तर पोस्ट पाडा. ­आपली हरकत नाही. ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य मान्य. पाडलेल्या पोस्टवर टीका हो­णार. टीका ­झाली की लगेच "­अरे, ते मा­झे ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ­आहे" हा ­आसरा नको. ­­कार­ण टीकाकाराचेही ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य ­आहेच. आव ­घ्यायचा सॉक्रेटिसचा, प­ण वि­षाचा प्याला समोर ­आला की मग मात्र ते मा­झं स्वातंत्र्य? वा... ­

प्रतिसाद संपादित.

-
मदतनीस

मग अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याची व्याख्या काय? व्याप्ती किती?

व्या­ख्या? आता ती ज्याने-त्यानेच ­ठरवावी. ­आपल्याला किती किंमत परवडते त्या हिशेबात. व्याप्तीही त­शीच ­ठरवावी. सोपं ­आहे. ­समजा, "मला सोसवत नाही 'क्ष' या व्यक्तीकडून मा­झ्यावर हो­णारी टीका". मा­झी ­अभिव्यक्ती ­ठरली. त­शी टीका हो­णार नाही ­एव­ढाच मी ­अभिव्यक्त हो­णार. तीच व्या­ख्या ­आणि तीच व्याप्ती. मी जितका ­आणि जसा ­अभिव्यक्त हो­ईन त­सेच त्याचे मूल्यमापन ­आणि म्ह­णून स्तुती, कौतूक किंवा टीका हो­णार.
समाज­शास्त्र ही केव­ळ पुस्तकी कल्पना ­आहे. समाज ­अशा ­शास्त्रानुसार चालत नसतो, कार­ण ­शास्त्राचे ­(हो, तेच ते वि­ज्ञान वगैरे... पुराव्याने शाबीत हो­णारे­) काटेकोर नियम ति­थं लागू होत नसतात. ­असो. ­आता पुन्हा "समाज ही गुंतागुंतीची...­" यावरून मी टीकेचा­­ आणि ­खिल्लीचाही ­­धनी हो­णार ­आहेच. प­ण तीच मा­झ्या ­अभिव्यक्तीची किंमत ­आहे.
(­ही ­खिल्ली बसते का ­अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यात? बसते, कार­ण ती ­भावनाही टीकेची ­आहे­. प­ण मग त्या ­खिल्लीची मीही ­खिल्ली ­उडवली मस्तपैकी तर गलका नको)
तेव्हा, तारतम्य हेच ­खरं. प­ण कॉमनसेन्स हा जसा रे­अर ­असतो ­असं म्ह­णतात, तसंच तारतम्य हेही दुर्मि­ळच.
­(उद्या मा­झे यातले काही विचार बदलले तर ­आश्चर्य नको. कार­ण अभिव्यक्ती ही ­एक प्रक्रिया ­आहे.­)­

माझं मत मी आधीच मांडलं आहे.
तरीही यशोधराच्या धाग्याला अनुमोदन म्हणून इथे पुन्हा नोंद करते.
ब्लॉगलेखिकेशी मतभेद, तिच्या शैलीला विरोध, तिच्या सुराचा निषेध हे सगळं ग्राह्य आणि मान्य आहे. मात्र 'तिनी असं लिहिलंच कसं? आधी स्वतःची लायकी सिद्ध करून दाखव' प्रकारच्या प्रतिसादांना माझा विरोध आहे. लेखिकेने केलेल्या प्रकारचे हल्ले, प्रतिहल्ले, समर्थनं इत्यादि घुसळण व्हायला हवी. सुज्ञ वाचक त्याला जे हवं तेच घेईल. कदाचित मत बदलेल, कदाचित नाहीही. पण मत बदलण्याची शक्यताही गोठवून टाकता कामा नये.

आपल्याकडे अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याविषयीचे सुशिक्षित लोकांचे जे आचार-विचार आहेत ते मुळात जरा गमतीशीर आहेत असं वाटतं. ज्या गोष्टींनी लोकांच्या भावना दुखावतात असे दावे केले जातात त्यातल्या बहुतांश (कदाचित सगळ्याच!) फारच किरकोळ किंवा सौम्य असतात. शिवाय, बंदी घाला किंवा काटछाट करा असे जे दावे केले जातात (आणि ते सहन केले जातात) त्यांमधला सुशिक्षित वर्गाचा सहभाग किंवा त्या गोष्टींना असलेला त्यांचा पाठिंबा हाही गमतीशीर असतो. मी गमतीशीर अशा कारणासाठी म्हणतो की व्यक्तिगत आयुष्यात हा वर्ग आता खूपच सहिष्णू आहे. एखाद्या व्यक्तीवर/संस्थेवर प्रत्यक्ष हल्ला, मालमत्तेची नासधूस अशा (खळ्ळ/फटॅक) गोष्टींमध्ये या वर्गाचा सक्रीय सहभागही शून्य असतो. जाहीर ठिकाणी अशा गोष्टींच्या अभिव्यक्तीविरोधात भूमिका घेऊन मोर्चात सहभागी होणं, भाषणं देणं अशा लोकशाही (अहिंसक) अभिव्यक्तींतही त्यांचा सहभाग किरकोळ किंवा शून्य दिसतो. पण व्यक्तिगत चर्चांमध्ये किंवा आंतरजालावर मात्र ते हिरीरीनं आपली अभिव्यक्तीविरोधी मतं मांडतात. त्यामुळे मला एकंदरीत असं वाटतं की अभिव्यक्तीस्वातंत्र्याचा मुद्दा त्यांना प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्षपणे मान्यच आहे. त्यांना पुरेशा गांभीर्यानं विचारलं किंवा त्याविषयी नीट युक्तिवाद केला तर ते आपल्याला न पटणाऱ्या (किंवा आक्षेपार्ह/किळसवाण्या वाटणाऱ्या अशाही) अभिव्यक्तीचा इतरांचा हक्क मान्य करतील/करतात.

थोडक्यात, ‘ज्याला जे हवं ते त्यानं म्हणावं; मी त्याला अहिंसक मार्गानं विरोध करेन किंवा त्याकडे दुर्लक्ष करेन’ ही लोकशाही त्यांना पटत असावी असंच त्यांचं वर्तन आहे.

इथेही व्याख्या? हा हा हा.
ब्लॉगवरील लिखाणावर झालेल्या (अनेक ठिकाणच्या) टीकांत पुढील मुद्दे सापडले.

"तुम्हाला आवडते ते उच्च आणि आम्हाला आवडते ते हीन मूल्याचे साहित्य" हे अमान्य.

ठीक, या आक्षेपाविषयी चर्चा करून उच्च साहित्य कोणते ते ठरविता येईल, ज्ञानदा देशपांडे यांनाही चर्चेत सहभागी होण्याची विनंती त्या ब्लॉगवर करता येईल.

"तुम्हाला आवडते ते उच्च आणि आम्हाला आवडते ते हीन मूल्याचे साहित्य" हे आम्हाला अमान्य आहे म्हणून ते बोलणेच चूक

हा अभिव्यक्तिस्वातंत्र्यावरील हल्ला आहे.

उच्च कामे करणार्‍यांच्या भाषेतील दोष काढू नयेत.

मान्य.
परंतु, अवचट यांच्या भाषेतील दोष दाखविणे हा देशपांडे यांचा उद्देशच नव्हता, त्यांनी नोंदविलेली माहिती एकांगी आणि गुडी-गुडी असल्याचा आरोप होता असे वाटते.
त्याचप्रमाणे, येथील टीकाही बंग यांच्या भाषेवर नव्हतीच, मतांवरच होती.

महान कामांतील त्रुटींवर हस्तिदंती मनोर्‍यातून टीका करू नये.

अशी टीका वैचारिक लेखन (सुद्धा!) करणार्‍या कार्यकर्त्याकडून आली तर प्रामाणिक समजता येईल.

प्रत्येकाने आपापलं स्वातंत्र्य वापरलेलं दिसतय, खास करुन मोडक आणि स्पिडॉ यांनी तर अधिकच :-) मोडक आणि स्पिडॉ ह्यांचे गुद्देवजा मुद्दे वाचून, प्रत्येक चर्चेची वाट लागायला हवीच का असं वाटलं. असो.

मेधा, धन्यवाद. तुझी मतं अवचट,अभिरुची धाग्यावर वाचली होती. ह्याबाबातीत माझे स्वतःचे इतकेच म्हणणे आहे, प्रत्येकाला - स्वतंत्र लोकशाही देशात राहणार्‍याला, स्वतःला हवे ते लिहिण्या, बोलण्याचा हक्क आहेच. त्याचप्रमाणे त्या लेखनाकडे लक्ष द्यायचे, न द्यायचे वगैरे हक्क माझ्यासारखी वाचक बजावतेच. इतर अनेक सुजाण वाचक बजावत असतील. व्यक्तीशः मला कोणत्याच लेखनाची प्रतवारी करायला आवडत नाही, किंवा ठराविक विषय वा लेखक यांचे वाचन करणारी व्यक्ती अधिक उत्तम वाचक असते वा अधिक आकलनशक्ती असलेली असते, असेही मला वाटत नाही. माझ्यापुरते, मला तरी वाटते की जसजसा स्वत:च्या आकलनाचा, विचारांचा आवाका, त्याची व्याप्ती, रूंदी,खोली जे काय म्हणाल ते, बदलतो, त्याला अनुसरुन एखादे लेखन आपल्याला त्या त्या वेळी भावत जाते. लेखक आवडू वा नावडू लागतात. त्या विषयी मते बनतात. ती बदलू शकतात ना? की नाही? मुळात, कोणतेही लेखन बरे वाईट असायला हवेच का? शब्द आपुले केवळ वारा...

चिंज, तुमचे "ज्या गोष्टींनी लोकांच्या भावना दुखावतात असे दावे केले जातात त्यातल्या बहुतांश (कदाचित सगळ्याच!) फारच किरकोळ किंवा सौम्य असतात" हे वाक्य मला पटले, आणि पुढे जाऊन हे म्हणावेसे वाटते की अशा किरकोळ गोष्टी पद्धतशीरपणे अक्राळवि़क्राळ स्वरुपात मांडून, काट्याचा नायटा केला जातो. किती जणांना आज ते पोस्ट आठवते वा यापुढे आठवेल?

कोणी अवचट वा इतर कोणाला वा त्यांच्या लेखनाला बरे, वाईट म्हटल्याने काहीही फरक पडत नाही. कोणाला खरंच पडला का? ब्लॉग आणि ब्लॉगकर्तीवर एवढी राळ उडण्याचीही काय गरज होती, हा प्रश्न मला सतत राहून राहून पडला. त्यातून काय सिद्ध करायचे होते? काय सिद्ध झाले? काळ सोकावतो वगैरे बरेच काही मी टीकापर वाचले. अजून बालभारतीच्या पुस्तकात ब्लॉगकर्तीचे पोस्ट अभ्यासक्रमात अजून लावले गेले नाहीये ना? (हे वाक्य वैतागपूर्ण उपरोधाने लिहिलेय, नाहीतर त्यावरुन नवीन महाभारत सुरु व्हायचं) मग अश्या एवढ्या नाटकीय प्रतिक्रिया कशासाठी? मराठीमधले वाक्प्रचार माहीत आहेत आणि वापरता येतात म्हणून दर वेळी ते वापरुन बोलायलाच हवे की काय? न पटणार्‍या मतप्रवाहांवर चर्चा होऊच शकत नाहीत काय? कोणाची भिन्न अशी मते असूच नयेत काय? हे नक्कीच पटण्याजोगे नाही.

काही निरिक्षणे नोंदवते.

संपादक, पुन्हा एकदा खळ्ळ आणि खट्टच्या संदर्भात विकृतीकरण (किंवा " 'स्पिन' " म्हणूया) झाले आहे. यांची दखल घ्या. हे गृहस्थ कोणत्या मोहीमेवर येथे आले आहेत याचा एकदा खुलासा झाला पाहिजे. येथे कसे वागायचे हे ठरवणे सोपे जाईल.

Totally unappreciated.

नुसती विचारजंती चर्चा करत बसणार नाही

again, totally unappreciated. इथे कोण अशा चर्चा करत असं म्हणायचं आहे? हे जनरलायझेशन नाहीये का? हे कसे व का चालते?

एका संस्थळावर, एका लेखनकर्त्याच्या लेखनावरुन, त्याच्या सततच्या एकाच प्रकारच्या लेखनविषयावरुन त्याची व त्याच्या लेखनप्रकाराची, आणि ते लेखन व लेखनाची शैली आवडणार्‍या लोकांची सातत्याने टिंगल उडवणे, त्यांच्याबद्दल सातत्याने तुच्छतादर्शक मते मांडणे, एवढेच नव्हे, तर अशा लेखनप्रकाराचे फालतू असे विडंबन करण्यात भाग घेणार्‍यांनी ब्लॉगकर्तीवर व तिच्या पोस्टवर - तिच्या अवचट आवडणार्‍या सर्वांबद्दल तुच्छतादर्शक लिहिण्याबद्दल गदारोळ करायचा, हा मोठा दुर्दैवी आणि अतिशय खिन्नपणे शब्द वापरत आहे - दांभिक आणि हास्यास्पद विरोधाभास नाही का? आहे, असे माझे मत. असो. पुविवरच्या माझ्याही वावरावर गदा यायची.

प्रतिसाद संपादित.

मदतनीस

सगळीकडच्या चर्चा वाचताना मला मुळात हा प्रश्न पडतोय की जनरलायझेशन चूक हे काही प्रमाणात खरे पण आपण अश्या चाळण्या आपल्या रोजच्या आयुष्यात लावत नाही का?

पॅकेज वाईट नाही प्रेडिक्टेबल आहे यामधले जनरलायझेशन ही केवळ एक चाळणी आहे.

असो तरी अनेकांना ते खटकलं. बर ठीक पण ज्यांनी त्यावर टिका केली ते कधीच कुठलंच जनरलायझेशन करत नाहीत का?
पातळी सोडून केलेल्या टिकेला काय अर्थ?
वैयक्तिक रित्या ज्ञानदा तिच्या आयुष्यात काय विचार करते नाही करत हे सांगण्याचा अधिकार जगाला कोणी दिला?

मला सगळ्या तलवारी जरा अतिच पाजळल्या गेल्या असं वाटलं.

सगळीकडच्या चर्चा वाचताना मला मुळात हा प्रश्न पडतोय की जनरलायझेशन चूक हे काही प्रमाणात खरे पण आपण अश्या चाळण्या आपल्या रोजच्या आयुष्यात लावत नाही का?

अगदीच सहमत. सर्व काही सापेक्ष आहे आणि प्रतवारी करायचीच नाही असं केलं तर मग कुंदेरा/मार्केझ आणि (उदा.) मिल्स अँड बूनचं साहित्य हे तुल्यबळ आहेत असं म्हणावं लागेल का? त्याला तर काही अर्थ नाही. मिल्स अँड बूनचंही गांभीर्यानं पृथक्करण करता येतं/यावं यासाठी आधुनिकोत्तर विचारांत सर्व गोष्टींना किमान प्रतिष्ठा दिली गेली. पण तो मुद्दा नीट न पोचल्यामुळे की काय, त्याचे भलते अर्थ घेतले गेले असं वाटतं. मी मूळ धाग्यात ज्या सुजाण/समंजसपणाविषयी बोलत होतो त्यानंही गोंधळ झाले/होतात.

एखाद्या गोष्टीबद्दल कमालीच्या टोकाची (अतिशयोक्त) विधानं करणं याला एक साहित्यिक मूल्य असतं. याचाही विसर पडतो आहे असंही मला वाटतं. उदा: ठणठणपाळ (म्हणजे जयवंत दळवी) यांचं लिखाण तसं होतं. (हे मूल्य मान्य केलं तर मग विशिष्ट अतिशयोक्त विधानांविषयी मतभेद व्यक्त करण्यासाठी अवकाश शिल्लक उरतो, हे अर्थातच गृहित आहे.)

प्रतिसाद संपादित.

-
मदतनीस

मदतनिसाची इतकी गरज पडणे काही बरे नव्हे.

अर्थात कुंदेरा/मार्केझ आणि (उदा.) मिल्स अँड बून हे तुल्यबळ ठरवणे हे सायबाच्या भाषेत सफरचंदे आणि संत्री ह्यांची तुलना करणे झाले, असे चालेल का?

मला म्हणायचं आहे ते काहीसं असं आहे: साहित्यिक मूल्य अशी एक काहीतरी चौकट (तात्पुरती, अगदी सोईनुसारही) आखून घेतली असं समजा. तर कुंदेरा/मार्केझ आणि मिल्स अँड बून यांची त्या चौकटीत तुलना करता येईल कदाचित, पण निष्कर्ष 'ते तुल्यबळ आहेत' असा *बहुधा* नसेल. अशा कदाचित इतरही अनेक चौकटी असतील उदा. आधुनिकोत्तरता, हलकटपणा (यात कुंदेरा बाजी मारेल *बहुधा* ;-)), रंजनमूल्य, स्त्रीवादी परिप्रेक्ष्य, वगैरे वगैरे.

थोडक्यात: सगळं काही सापेक्ष असतं असं मान्य करूनही अशा (पृथक्करण करता यावं यासाठी कदाचित काहीशा कृत्रिमतेनं आखलेल्या) चौकटींत या दोन गोष्टींची तुलना करता येईल. सापेक्षतावाद मान्य करणं म्हणजे प्रतवारी करूच नये असं नव्हे.

चिंज आणि मेघनाला अनुमोदन.